Büyük Han: Lefkoşa'nın Tarihi Kervansarayı ve Kültür Merkezi

Lefkoşa'nın surlarla çevrili tarihi kent dokusunun ortasında, Asmaaltı Meydanı'nın güneybatısında yükselen Büyük Han, adanın en görkemli Osmanlı kervansarayı olarak kabul edilir. 1570'li yıllarda, Osmanlı İmparatorluğu'nun Kıbrıs'ı ele geçirmesinin hemen ardından inşa edilen bu iki katlı yapı, yüzyıllar boyunca tüccarlara, yolculara ve kente gelenlere kapılarını açtı. Günümüzde ise restore edilmiş haliyle atölyeleri, dükkânları ve sanat etkinlikleriyle Kuzey Lefkoşa'nın en hareketli kültür noktalarından biri.

Osmanlı'dan Günümüze Bir Yolculuk

Büyük Han'ın yapım tarihi ve banisiyle ilgili kesin bir kitâbe bulunmuyor; bu yüzden kaynaklar farklı bilgiler veriyor. Yaygın kabul gören görüşe göre han, 1572'de Osmanlı yönetimindeki ilk Kıbrıs Beylerbeyi Muzaffer Paşa tarafından yaptırıldı. Ancak bazı araştırmacılar, bu bilginin dayanaksız olduğunu ve hanın aslında daha sonraki bir beylerbeyi olan Sinan Paşa döneminde inşa edildiğini öne sürüyor. 1577 tarihli bir padişah buyruğunda, beylerbeyinin daha önce Ayasofya Camii'ne vakfedilmiş dükkânları yıktırıp yerine bir kervansaray yaptırdığı kaydediliyor. Bu belge, hanın yapımıyla ilgili en somut tarihsel kanıtlardan biri olarak kabul ediliyor.

İlk yıllarında Yeni Han ve Han-ı Cedîd adlarıyla anılan yapı, genellikle Alanya'dan gelen tüccarların konaklaması nedeniyle Alâiyeliler Hanı olarak da tanınıyordu. 17. yüzyılda yakınına Kumarcılar Hanı'nın inşa edilmesiyle birlikte, iki han arasındaki kıyaslama sonucu halk arasında Büyük Han adı yaygınlaştı. 1594 tarihli bir belgede hanın Sultan Selim Vakfı'na ait olduğu ve odalarının yanı sıra önünde ayakkabıcı dükkânları, bir kahvehane ve bir börekçi fırını bulunduğu kayıtlıdır.

Mimarisi ve Özgün Yapısı

Kareye yakın bir plan üzerine iki katlı olarak inşa edilen Büyük Han, 68 odasıyla döneminin en büyük kervansaraylarından biriydi. Alt kattaki odalar ahır, depo ve ticaret mekânı olarak kullanılırken, üst kat yolcuların konaklamasına ayrılmıştı. Sivri kemerli revakların çevrelediği geniş avlunun ortasında, altı sütun üzerine oturan ve altında bir şadırvan bulunan köşk mescit yer alır. Bu mescit, hanın ibadet ihtiyacını karşılamanın yanı sıra mimari açıdan da yapının en dikkat çekici öğelerinden biridir. Avlunun güneybatısında, mescitte ibadet ederken ölen yüksek rütbeli bir kişiye ait olduğu düşünülen bir mezar bulunur.

Osmanlı han mimarisinde genellikle tek giriş kapısı bulunmasına rağmen, Büyük Han'ın iki girişi vardır; bu özellik yapıyı nadir kılar. Dışarıdan bakıldığında bir kaleyi andıran han, sağlam ve korunaklı görünümüyle dikkat çeker. Odaların pencerelerinin yüksekte konumlandırılması, hem hırsızlara karşı bir önlem hem de döneminde camın pahalı olması nedeniyle bir tasarruf yöntemi olarak yorumlanır.

Britanya Dönemi ve Sonrası

1878'de Kıbrıs'ın Britanya yönetimine geçmesiyle birlikte Büyük Han'ın kaderi değişti. Aynı yıl içinde hapishane ve polis merkezi olarak kullanılmak üzere restore edilen yapı, 1903'e kadar bu işlevini sürdürdü. Bu dönemde, hikâyesi destanlara konu olan kaçaklar Hasan Bulliler de bu hapishanede yattı. Yeni cezaevinin 1903'te tamamlanmasıyla han boşaltıldı ve yeniden han olarak hizmet vermeye başladı. 1947'ye kadar süren bu dönemde yapı, doğu tarafındaki revakların uzatılmasıyla yola kadar dükkân oluşturacak şekilde genişletildi. Ardından her odada bir ailenin kalacağı şekilde dar gelirli ailelere kiralanan han, 1962'de statik sorunlar ve hijyenik olmayan koşullar gerekçesiyle boşaltıldı.

İlk restorasyon girişimi 1963'te başladı ancak toplumlar arası çatışmalar nedeniyle yarım kaldı. 1982'de yeniden başlayan kapsamlı restorasyon çalışmaları, 1990'ların büyük bölümünü kapsayarak 2002'de tamamlandı. Bugün Büyük Han, geleneksel Kıbrıs el sanatlarının icra edildiği atölyeler, dükkânlar, bir kahvehane ve restoranla dolu bir kültür merkezi olarak hizmet veriyor. Kiracıların çoğunun üreten kadınlar olduğu handa, Karagöz ve Hacivat gölge oyunlarının sahnelendiği bir tiyatro da bulunuyor. Avluda zaman zaman halk dansları gösterileri, piyano resitalleri ve tiyatro oyunları düzenleniyor.

Bugünün Büyük Han'ı

Lefkoşa'nın geleneksel ticaret merkezlerinden biri olan ve eskiden Buğday Pazarı adıyla bilinen Asmaaltı Meydanı'ndaki Büyük Han, günümüzde hem yerli halkın hem de adayı ziyaret eden turistlerin uğrak noktası. Batı girişinin önündeki meydanlık alan, ziyaretçilerin dinlenip çevreyi keşfedebileceği ferah bir atmosfer sunuyor. Hanın karşısında ise 1936'da inşa edilmiş, tek odalık dükkânlardan oluşan Lefkeliler Hanı yer alıyor.

Büyük Han, Osmanlı kervansaray mimarisinin Kıbrıs'taki en iyi korunmuş örneği olarak kabul ediliyor. Tarihi dokusuyla geçmişin izlerini taşırken, bugün sanat ve zanaatın buluştuğu canlı bir mekân olarak varlığını sürdürüyor. Lefkoşa'nın surlarla çevrili eski kentini gezerken, bu tarihi hanın avlusunda bir kahve içmek ve atölyeleri gezmek, kentin hem geçmişine hem de bugününe tanıklık etmek için eşsiz bir fırsat sunuyor. Adanın en önemli tarihi yapılarından biri olan Büyük Han, mimarisi ve hikâyesiyle ziyaretçilerini zamanda bir yolculuğa çıkarıyor.

Kaynak: tr.wikipedia.org, visitncy.com
Görsel: User:MatthiasKabel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0